The text was extracted automatically from an image of the document or from an old file, and may contain errors in some words or in line order. The original file is the reference.
به ناوى خواى به خشنده و دلوّقان "ياساى بهريوه بهردنى دهولهتى عيّراق بو قوناغى كواستنه وه "
8-3-2004
پيشه كى
كهلى عيراق بو وه دهست هيّنانهوهى ئهوئازادييهى خوّى كه بثيّمه سه ركوتكه رهكهى پيشوو ليّي زهوت كردبوو تيده كوشى.
ئهو كهلهى ههموو شيّوهو جوره كانى توندوتيزيو زوره مليّيى رهتده كاتهوه بهتايبهتى كاتى وهك شيوه يهك له شيّوه كانى فهرمانره وايهتى كردن كارى پيبكريّت سووره لهسهر ئهوهى وهك كهليّكى نازاد بميّنيّته وهو ياسا منه روهر بيّت...
ئه مرو كهلى عيراق جهخت له ريزكرتنى ياساى نيّو دهولهتى دهكاته وه، له و إوانكهيه وهى كه خوّى يه كيّكه له دامه زريّنه رانى نهتهوه يه ككَرتوه كان، بهمه بهستى وهدهست هينانه وهى بارى شهرعى خوّى له نيو وولأتاندا تيده كوشى.هاوكاتيش بهكيانى برايهتى و كومهك كردنهوه بوپاراستنى يه كپارجه يى خاكهكه يان خهبات دهكات له پيناو دارشتنى بووكاره كانى ئايندهى عيّراقى نوى ودانانى به رنامه كارييهكه كهبه شيّك له ئامانجه كانى سرينه وهى شويّنه وارى ريبازه كانى رهكَهز پهرستى وتايهفه كهرى وجوّره كانى جى به جى كردنيان.
ليستا ئهم ياسايه بوّ به ريّوه بردنى كاروباره كانى عيراق لهم قوناغى كواستنه وهيهدا داريثراوه تا ئه وكاتى حكومه تيكى ههلبزيردراو له زير سايهى دهستوريكى ههميشهيى شهرعيدا بو كهشتن به ديمو كراسيه تيكى راست و دروست دهست به كوششه كانى خوى دهكات.
دهروازهى يهكهم پرنسييه بنجينه ييه كان :
بهندى يهكهم :
1- ئهم ياسايه به (ياساى بهريّوه بردنى دهولهتى عيراق له قوناغى كواستنهوهدا) ناوزهد ده كريت و ووشهى (ئهم ياسايه)ش له ههر شويّنيكى ئهم دهستوره كاتيهدا هاتبى ئهوا يانى (ياساى بهر يوه بردنى دهوله تى عيراق له قوناغى كواستنهوهدا).
ب-لهم ياسايهدا ئامازه كردن به توحمى نيرينه، توحمى ميينهش ده كريّته وه.
ج- پيشهكى ئهم ياسايه به به شيكى جياوه نه بوو لهم ياسايه داده نريّت.
بهندى دووهم :
1-دهسته وازهى (قوناغى كواستنهوه)ماناى ئهو قوناغه دهكريّتهوه كه له يقثى سيى مانكى شه شى سالى دوو هه زارو جوارهوه دهستپيده كات تابه پيى دهستوريكى ههميشهيى حكومهتيّكى عيراقى ههلبثيّردراو كه دوقه كهى لهم ياسايهدا هاتووهو دامه زراندنه كهى له يقثى سى ويهكى مانكى دوانزهى سالى دوو ههزارو يينج تيّيهر نهكات دادهمه زريّت. ته نهاله بارى جى بهجى كردنى به ندى شه ستويهكى ئهم ياسايه دا نه بيّت.
ب-قوناغى كواستنهوه لهدوو ماوه(تاق)ييّك ديّت.
1-ماوهى يهكهم به پيكهيّنانى حكومه تيّكى عيّراقى كاتى خاوهن سهروهريهكى تهواو دهست پيده كات كه له يوثى سى مانكى شهشى سالى دوو ههزارو جوار دهسهلات دهكريّته دهست.ئهم حكومهته بهپى ى ووتيريّكى بهر فراوان و به راويركارى لهكهل تويّره كانى كومه لكاى عيّراقدا كهئه نجومه نى فه رمانره واتى كردنى عيّراق ودهسه لاّتى كاتى هاويه يمانان پيادهى دهكهن پيك ديّت ودهشكريت راويزكردن له كهل نهته وه يه ككر توه كانيشدائه نجام بدريّت. دهبيّت ئهو حكومهته بهيى ى ئهم ياسايه دهسه لاته كان بهريّوه بهريّت به ههموو ئهو پره نسيب ومافه بنجينه ييانه شهوه كهدهقه كانيان لهم ياسايهدا هاتوون وههروهها لهو پاشكويه شدا كه به ريّكهوتن دهبيّت و بهر له دهستييّكردنى قوناغى كواستنهوه دهرده جيّت ودهبيّته بهشيّكى دانه برا و لهم ياسايه.
2-ماوهى دووهم واته تاقى دووهم دواى پيكهيّنانى حكومهتى قوّناغى كواستنه وهعيّراقى دهست پيدهكات له پاش هه لبزاردنه كان بوّ ئه نجومه نى نيشتمانى وهك لهم ياسايه دا هاتووه بهو مهرجهى ئهكهر بكريّت ئهم ههلبزاردنانه نهكهويّته پاش بوزى سى ويهكى مانكى دوانزهى سالى دوو ههزار و جوار يان دهبيّت ههر جونيّك بيّت بهر له يوزى سى ويهكى مانكى يهكى سالّى دووهه زارو پينج ئهم هه لبزاردنه ئه نجام بدريّت ماوه يان (تاقى) دووهم به پيكهيّنانى حكومه تيّكى عيّراقى بهپى ى دهستورى هه ميشهيى كوّتايى بىّ ديّت.
به ندى سيّههم:
ا-ئهم ياسايه به ياساى بالآى وولات داده نريّت و بهبىّ جياوازى لهههموو به شه كانى عيراقدا جى به جى دهكريّت هيج دهسكاريهك لهم ياسايه دا ناكريّت بهبى إهزامه ندى سى له سهر جوار واته زورينهى ئه ندامانى ئه نجومه نى نيشتمانى وهاروههاش بهبى پهسه ندكردنى به تيكراى دهنكى ئه نجومه نى سهروكايه تى دهسكارى لهم ياسايهدا ناكريت، بى لهم دوو ريكهيه بو كور انكارى لهم ياسايه دا هيج ده سكاريه كى ياساكه نا كريّت كهببيّته مايهى ئهوهى بهريّكهيهك يان به ريكايهكى تر مافه كانى كهلى عيراق كه له بهندى دوو دا هاتووه كهم بكريّتهووه يان ماوهى قؤناغى كواستنهوه دريره پيبدات ولهو ماوانهى بترازيّني كهلهم ياسايهدا ديارى كراون يان ههلبزادنه كانى ئه نجومه نى نوى دوا بخات يان دهسه لآتى حكومهته كانى
ناوجه كان يان پاريّزكاكان كهم بكاتهوه يان كاريكهرى لهسهر ئيسلام وئايين وتايفه كانى ديكه و سرووته كانيان بكات .
ب-ههر دهقيكى ياسايى جيا لهم ياسايه بيت ئهوا به ياسايه كى نا شهرعى داده نريت.
ج-به پيكهيّنانى حكومهتيّكى ههلبثيّردراو بهپى ى دهستوريّكى ههميشهيى كوتايى به كاركردنى ئهم ياسايه ديّت.
بهندى جوارم :
سيستهمى حوكم له عيراق دهبيّت سيستهميّكى كومارى، فيدرالى، ديموكراسى وههرودها پلور اليستيكى بيّت.
دهبيت دهسه لآته كانيش له نيوان حكومهتى فيدرالى وحكومهته خوجيييه كان و پاريزكاكان وشاره وانيه كان و هه رودها به ريّوبه رايهتيه خوجيّييه كاندا دابه ش ده كريّت.
ئهم سيستهمه فيدراليهش لهسهر بنجينهى جوكرافى و پهيوهنديه ميرووييه كان و ليّك جودا كردنه وهى دهسته لاته كان دهبيّت نهك له سهر بنجينهى ئهسل وتايه فى ونهزادى وئيتنى ونهته وهيى ويان مهزهه بى .
بهندى يينجهم:
ميّزه جه كداره كانى له شكرى عيراق ....بهپى ى بهنده كانى سيّههم ويينجهمى ئهم ياسايه له ثيّر دهسهلاتى مه دهنى حكومهتى قوناغى كواستنه وهى عيراق ده بن.
به ندى شه شهم:
حكومهتى قوناغى كواسته وهى عيراق ههنكاوى كاريكهر دهنيّت بوسرينه وهى شويّنه وارى كرده سه ركوتكه رانه كانى بثيّمى پيشوو ئهنجامى دابوون كهله شيوه كانى دهركردنى بهزوّر وليسه ندنه وهى رهكه زنامه و دهست بهسهردا كرتنى مؤلك ومال وپارهى مؤل وده ركردن له كار به هوى هؤكارى پوليتيكالى يان رهكه زيه رستى يان تايه فهكهرهوه.
بهندى حموتهم:
1-ئيسلام ئايينى رهسمى دهولهته و بهسه رجاوهيهكى ياساكارى داده نرى .له ماوهى قؤناغى كواستنه وهدا ناشى ياسايى دابنريت له كهل بنجينه كانى ديموكراسى وئهو مافانهى له بهندى دووى ئهم ياسايه دا دانراوه نه كونجيّت.
ئهم ياسايه ريّز له ناسنامهى يسلامى زورينهى كهلى عيراق ده كَريّت وتهواوى مافه ئاينيه كانى تاكهكهس دهپاريّزيّت لهئازادى بيروباوهرى ئاينى وئهنجام دانى سروته ئاينيهكاندا.
ب- عيراق وولاّتيّكى فره نهته وهييه وكهلى عهرهب له عيراق به شيّكى دانه براوه له نهتهوهى عهرهب.
بهندى ههشتهم:
ياسا ئالاً و سروود و دروشمى دهولهت ديار دهكات.
به ندى نؤيهم :
زمانى عمرهبى وزمانى كوردى دوو زمانه رهسميهكوى عيراقن. مافى عيراقيه كانيش كه له دام ودهزكًا فيركاريه حكوميه كاندا به يى ى بهندو بهستى پهروه ردهيى مند الآنيان به زمانى زكماكى خويان بؤ نمونه وهك توركمانى ،سريانى يان ئهرمينى دهخويّنن يان به ههر زهمانيكى دى له دهزكًا فيركارييه تايبهته كاندا پاريّزراو دهبيّت .سنورى دهسته وازهى "زمانه رهسمى "يهكه و جؤنيهتى ئهم خالانه له خوّ ده كريّت.
1-دهركردنى يؤزنامهى رهسمى (الوقائع العراقيه)به ههردوو زمانه ره سميهكه.
2-ئاخافتن وكوتار و كوزارشت كردن له بواره رهسميه كانى وهك ئه نجومه نى نيشتمانى و ئه نجومه نى وهزيران ودادكاكان و كونكره رهسميه كان بهههر يهكىّ له و دوو زهمانه ده بى باببىّ.
3- داننان وجاب كردنى بهلكه نامه رهسميه كان ونامه ونامه كارى به ههردوو زهمانه كهيه.
4- خويندكا ، بههه ردوو زمانهكه ، به پى ى بهندو بهستى په روه ردهيى دهكريّته وه.
5-له ههر بواريّكى ديدا وهك (دراو -پاسپورت -پوول )ههردوو زمانهكه به كار دههينريّت.
6-له دام و دهزكا فيدراليّه كانى هه ريمى كوردستاندا ههردوو زمانهكه بهكار ده هينريّت.
دهوازهى دووهم
مافه بنجينه ييه كان
بهندى دهيهم:
نويّنه رانى كهلى عيراق به دهربرينى نازادانه وسهروه ريانهى ئهم كهله بونياده حكوميه كانى دهولّه تى عيراق پيك دههينن پيويسته حكومهتى قوناغى كواستنهوه و حكومهته كانى ههريّمه كان و پاريّزكاكان و شاره وانيه كان وههرودها به ريّوبه رايهتيه خوجيييه كان ريّز له مافه كانى هاوولاتيانى عيراقى بكرن به ههموو ئهو مافانه وه كهلهم دهروازه يهدا ئاماره يان پيكراوه.
بهندى يازدهيهم:
1- ههركه سى رهكه زنامهى عيّراقى ههبى بههاوولاتى عيراقى دادهنريّت ئهم هاوولاتى بونهش ههموو ئهو مافانهى بىّ بهخشيت كه دهقهكانيان لهم ياسايهدا هاتوون ئهم هاوولاتيبونهى دهبيّته بنجينهى يه يوه نديه كانى به نيشتمان و به ده دهولّهته وه.
2- ناشى رمكه زنامهى عيّراقى له هاوولاتى عيّراقى دابمالريّت وناشى هاوولاتى عيّراقى له زيّدى خوّى دوور بخريّته وه تهنها ئهو هاوولاتيه خو به عيراقى كردووه نهبيّت كه له دادكادا دهسهلميّت كاتى داواى رهكه زنامهى كردووه زانيارى سهرهكى نادروست ى داوهو بهو زانياريه نادروستانه رهكه زنامه كهى دراوهتى.
3-هاوولاتى عيّراقى مافى خويهتى زياتر له رهكه نامهيهكى ههبيت وهدر عيراقيه كيش بههوى رهكه زنامهى ديكهوه روكه زنامه عير اقيه كهى لى سه ندرابيّته وه ئهوه ههر به عيراقى داده نريت.
4-ههر عيّراقيهك بههوى هوكارى پوليتيكالى يان ئاينى يان رهكهز پهرستى يان تايه فيهوه رهكه زنامه عيراقيه كهى لى سه ندرابيته وه ئهوا ما فى خويهتى سهر له نوى داواى ركه زنامهى عيراقى بكاته وه.
5- بريارى ثماره(666)ى سالى (1980)ى ئه نجومهنه ههلوه شيئراوهكمى سهركردايهتى شورش هه لده وهشيّتريّته وه و هدركه سيّكيش بهپى ى ئهو برياره رهكه زنامهى عيراقى لىّ سه ندرابيّت به هاوولاتى عيراقى داده نريّت.
6-پيويسته ئه نجومه نى نيشتمانى ياساى تايبهت به هاوولاتى بوون ورمكه زنامه دهربكات كه لهكهل بهنده كانى ئهم ياسايهدا بكونجيت.
7-دادكاكان له ههموو ئهو كرفتانه دهكوّلّنه وه كهله ناكامى وه كه رخستنى ياساكانى تايبهت به روكه زنامه دينه ئاراوه.
بهندى دوانزيهم:
عيراقيه كان بهبى بوانين له رمكهز يان بيرورا يان بروا يان نهتهوه يان مهزههب يان ئهسل لهمافه كانياندا يهكسانن وههمووشيان له بهرامبهر ياسا وهك يمكن .جياوازى درى هاوولاتى عيراق له سهر بنجينه كانى بدكهزى يان نهتهوهيى يان ئاينى يان ئهسلّى قهدهغه دهكريّ.
هه موو كه سيّك ما فى ثيان وئاسايشى وسهربه ستى كه سيتى هديه. نابيّت هيج كهس له ثيان و ئازادى بى بهش بكرى به بىّ بارى ياسايى .ههمووش له بهردهم دادكَادا وهك يهكن.
به ندى سيانزيهم:
1-ئازادييه كشتى وتايبه تيه كان پاريزراو دهبن .
2- مافى ئازادى راده ربرين پاريّزراو ده بيّت .
3- مافى نازادى كوبونه وهى ئاشتيانه وسهربه ستى له بوون به ئهندام له كومه له و ريكخراوه كاندا پاريّزراو دهبيّت و به ههمان شيّوهش پيكهيّنان وبوون به ئه ندام له سهنديكا وپارتيه پوليتيكاليه كاندا به پي ى ياسا پاريّزراو دهبن.
4-هاوولآتى عيراق مافى خوّيهتى ئازادانه به ههموو لايهكى عيراقدا هات وجو بكات و مافى ئهوهشى هديه به ئازادى سه ردانى دهرهوهى عيراق بكات و بشكه ريّته وه بوّ عيراق.
5- ههموو عيراقيهك ما فى خوپيشاندان و مانكرتنى ئاشتيانهى هه يه بهپى ى ياسا.
6-ههموو عيراقيهك مافى بيركردنه وهى ئازد و ويزدان و برواى ئاينى و بهجى هينانى سرووته كانى ئايينى ههيه به زوره ملييى ئهنجام دانيان قهدهه غهيه.
7-كويلايهتى، بازركانى كردن به كويله و كارى زوره ملييى وخزمهتى سوخره كيشى بهبى پاره قهده غهده كريّت.
8-ههموو عير اقيهك ما فى تايبه تكارى زيانى خوى هديه.
بهندى جوارده همم:
ههموو كهسى له عيراق مافى له ئاسايش وئاسودهيى و خويندن وخزمه تكوزارى تهندروستى و بيمهى كومه لآيهتيدا ههيه و پيوستيشه لهسهر دهولهتى عيراق ويهكه حكوميه كانى به حكومهتى فيدرال و هه ريّمه كان و پاريّزكاكان وشاره وانيه كان وبهريّوبه رايهتيه خوجييه كانيشهوه ،ههريهكهو بهپيى ى دهرامهتى خوّى و ،به رهجاوكردنى پيداويستيه پيويسته كانى ديكهى خوشيانه وه بوّ دابين كردنى خوشكوزه رانى و رهخساندنى دهرفه تى كار، بوكهل له كوششدا بن.
بهندى پانزهههم:
1-هيج ياسايه كى مهدهنى نابيت بو مهسه لهيه كى پيش دهرجوونى ياساكه كارى پيبكريّت تهنها لهو بارهدا ياساكه خوى باسى ليّوه بكات نابيت هيج سزايهك ههبيت تهنها بهكويرهى ئهو ياسايهى لهو كاتهوه كارى بيكراوه كه تاو ا نهكه ئه نجام دراوه.
2-نابيت پوليس ،ليكولينه ومكان،يان دهسهلاّته كانى ديكهى حكومهت پيشيّلى حورمه تى خانهى تايبهتى دانيشتوان بكهن جا ئايا ئهو دهسه لآتانه سهر به حكومهتى فيدرالى يان ههريّمه كان يان پاريّزكاكان يان شاره وانيه كان يان به ريّوبه رايهتيه ناوخوييه كان بن تهنيا لهو بارهدا نهبى دادوهر يان دادوهرى ليكولينه وه به بى ى ياساى كار پيكردوو مؤلهتى ئهو يشكنينهى دهركردبىّ لهسهر روشنايى ئهوزانياريانهى كه سيّك هينابنى و سوينديشى له سهر خواردبيت وزانيبيتى سويندخواردنى نادروست دووجارى سزاى دهكات.
له بارودوخيكى ئهوپه رى نائاساييى تهنكه تاويدا كهدادكايهكى تايبه تمهند قه ناعه تى ههبيّت و بريارى له سهر بدا له وانهيه ببيّته پاساوى يشكنينى بىّ مؤلهت بهلام پيويستهئهم جوّره بارودوخه ته نكه تاويه ئه وهنده بهفراوانى نه خويندريّنهوه .خوّ ئمكهر هات ولهو پشكنينه مؤلهت نهدراوه شدا ههر بهلكهو نيشانهيهك بدوزريّتهوه بوّ تاوانى جينائى پشتيان پى نا بهستريّت مهكهر دادكًا بريار بدا كه ئهو كهسه پشكنينه بى مؤلّهته كهى ئه نجام داوه به شيّوهيهكى بهريّو جى و بهنياز پاكى كردويهتى و باوهرى وابيّت پشكنينهكه يا سايى بووه.
3- ناشى هيج كه سيّك نا ياساييانه بكيرى يان دهستبهسهر بكرى ههرودها ناشى هيج كه سيّك به هوى هؤكارى پو ليتيكالَى يان برواى ئاينيهوه دهست بهسهر بكريّت.
4-مافى دادكايى كردنى رهوا بهاشكراو له دادكايه كى سهربه خوو بى لايهندا بؤ ههموو كوسى دابين دهكريت، جا ئهو دادكايى كردنه مهدهنى بيّت يان تاوانى . دهبيت اكادار كردنهوه بؤ دادكايى كردنهكه و بنجينهى ياسايى دادكًا يى كردنهكه به بى دواخستن بوّ تومه تبارهكه فه راههم بكريّت.
5- تؤمه تبار به بى تاوان داده نريّت تا ئهو دهمهى ياسا تاوانه كهى لهسهر دهجه سپينيّت .ما فى ئهوهشى ههيه پاريّزه ريّكى سهربه خو و ليزان بو خوى بكرى و بؤشى ههيه قسهنهكات وناشى به زوريش وبه هدر هويهك بيت بهينريته اخافتن.مافى ئهوهشى هديه له ئاماده كردنى داكوكيهكهيدا بهشدار بيت و كهواهده رانيش داوا بكات وكفت وكوّشيان لهكهل بكا وداواش له دادوهر بكات كه ئهوئيشهى بوّ بكات. كه سيّكيش كه بكيردرى ييويسته ئهم مافانهى پى رابكه يه ندىّ .
6- دهبيت ما فى دادكايى كردنى رهواو خيّراو ئاشكرا دابين بكريّت.
7-ههر كه سى به هوى كرتن يان بههوى دهستبهسهر كردنه وه له نازادى خوّى بيّبهش كرابى ما فى ئهوهى هديه يهنا بق دادكا ببات تا ئه ودادكايه به كورجى ياسايى بوونى كرتنه كهى يان دهستبه سهر كردنه كهى يه كلايى بكاته وه وئه كهر بهشيوهيهكى نا ياسايى بووبى.
8- تؤمه تبارى به بى تاوان دهرجووبى ناشى جاريكى دى به ههمان تاوان دادكايى بكريّته وه.
9-ناشى كه سيّكى مهدهنى له بهردهم دادكايهكى سهربازيدا دادكايى بكرى و ناشى دادكاى تايبهت و نائا سايى دابمه زريّن.
10-ههموو جوره ئه شكه نجه دانيكى جهستهيى ودهروونى له ههموو باريكدا قه دهغهيه ههروهها مامه له كردنى ردق وسوكايهتى نامروقانه ش حهرام ده كرى وهدر دان پيانانيّكيش به زور بووبىّ يان له رىّ ى ئه شكه نجهوه يان له رى ى ههرهشه كردنه وه بوبى ئهوهبهههر هؤيهك بيت له دادكادا به به لكه دانانريّت.
به ندى شانزهيهم:
1-مولك ومالى كشتى حورمهتى خوى هديه و پاراستنيشى ئه وكيّكه له سهر شانى ههموو هاوولا تيان.
2-مافى مولكداريّتى تايبهت پاريّزراوه. له سنورى ياسادا نهبيّت هيج كهسيّك له جونيهتى هه لسورانى مولكى خوى قه دهغه ناكرى .بهنيازى بهرره وهندى كشتى نهبى ولهو بارانه شدا نه بى كه له ياسادا ديار كراون وبهو جونيهتيهش نهبيت كه دوقهكهى له ياسادا هاتووه بهمهرجه كانى قهرهبوو كردنه وهيهكى رهواو خيراش نهبى ،مولّك له كهس ناسهندريّت .
3- هاوولاتى عيّراقى مافى ته واوى بهبىّ مهرجى ههيه بؤ مولك دارى له ههموو لايهكى عيراقدا به بىّ دهستبه ندى.
به ندى حهقده:
به مؤلّه تيّك نه بى كه به يى ى ياسادرابيت، ناشى كهس جهكى ههبيّت يان جهك ههلبكرى يان جهك بكريّت يان بيفروّشيت.
به ندى ههرده:
به ياسا نهبى نهباج هميه نه رهسم دان .
به ندى نوزده:
ناشى په نابه رى پؤليتيكالى كه بهپى ى ياسايهكى بهركار مافى يه نابه ريّتى درابى، بدريّتهوه دهست وه ناشئ بهزوريش بدريّتهوه بهو وولاتهى ليوهى هاتووه.
بهندى بيستهم:
1-ههر عيراقيهك ئهو مهرجانهى تيادا بيت كه دهقه كانيان له ياساى ههلبزاردندا هاتوون بوى هديه بوّ هه لبزاردنه كان خو كانديد بكات و دهنكى خوّى بهنهيّنى لهههلبزاردنيكى ئاشكرا ورهوا و كيّبر كيكانداو خولاوخولدا بدات.
2- بومه به ستى ده نكدان له هه لبراردنه كاندا ناشئ له سهر بنجينه كانى رهكهز يان ئايين يان مه زههب يان نهزاد يا بروا يا نهتهوه يا زمان يا ساماندارى يان خوينده وارى جياوازى له كهل هيج هاوولاتيهكى عيراقيدا بكريّت.
به ندى بيست ويهكهم:
ناشى حكومهتى كواستنه وهى عيراق يان حكومهت وبه ريّوبه رايهتيه كانى ههريّمه كان وپاريّزكاكان و شارهوانيه كان يان به ريّوبه رايهتيه خوجييه كان دهست وهربدهن له مافى كهلى عيراق بو بهرهو جاكتر بردنى دهزكاكانى كومه لكهى مهده نى خويدا به كوّمهل كردنى له كهلّ ريكخراوه نيّو دهوله تيه كانى كوّمه لكهى مهده نى يان به ههر شيوهيهكى تر.
بهندى بيست ودووهم :
ئهكهر به ريرسيّك له ماوهى ههلسوراندنى نيشوكاريدا له هدر دامه زراويّكى حكوميدا سا له حكومهتى فيدراليدا بيّت يا له حكومهته كانى هه ريّمه كاندا يا له به ريّوه به رايهتيه خوجييه كاندا بى ،كهسى يان كومه ليّك خهلك له و مافانه بى بهرى بكات كه ئهم ياسايه يان هدر ياسايهكى كارييكراوى ديكهى عيراقى بؤيانى زامن كردووه،ئه وه ئه وكهسه يان ئهو كومه له خهلكه مافى خويانه داوا لهسهر ئهو به ريرسه تؤمار بكهن بؤ قه رهبوو كردنه وهى ئهو زيانانهى له ئاكامى ئهو بى بهريكردنهوه كهوتونهتهوه، بو جه سپاندنى ماف. بويشيان هديه
ههر ريكهيهكى ديكه ياسايى تر بكرنه بهر. بهلام ئهكهر دادكا برياريدا كه ئهو بهريرسه تا رادهيهكى بهجى نيازى پاك بووه ولهو بروايهدا بووه كه ئهو رهفتارهى لهكهل ياسادا كونجاو بووه ئهوا لهو بارهدا قهره بوو كردنه وهكهى ناكهويته ئهستؤ .
به ندى بيست وسى يهم:
ئهو مافانهى كه پيشتر ئامازه يان پيكرا نابى وهها ليكبدريّتهوه كه هاوولاتيانى عيّراقى ههر ئهو مافانه يان ههيه ، نهخير ، كهلى عيراق كَشت ئهو مافانه شيان ههيه كه شايانى كهليكى ئازاد و خاوهن كهرامهتى مروقانهى خويهتى ، له وانهش ئهو مافانهن كه دهقه كانيان له بهليننامهو ريّكه وتننامه نيّو دهولتيه كان و به لكه نامه ياساييه نيو دهوله تيه كانى ديكه دا هاتوون كه عيراقيش مورى كردوون يان جووهته ناويان ، يان بى له وانه ش كه به يى ى ياساى نيّودهوله تى عيّراق وابهستهيه پيوهى ئهوانهش كه عيراقى نين وله عيّراقدان ههمووئه ومافه مروييانه يان ههيه كه له كهل دوخى عيراقى نه بونياندا پيجه وانه نييه.
دهروازهى سيّههم
حكومهتى قوناغى كواستنه وهى عيراق بهندى بيست و جوارهم:
1 - حكومهتى قوناغى كواستنه وهى عيراق كهلهم ياسايهدا به حكومهتى فيدرالى ناوبراوه له ئه نجومه نى نيشتمانى و ئهنجومه نى سه روكايهتى و ئهنجومه نى وهزيران كه سهرهك وهزيرو دهسه لآتى دادوه ريش دهكَريّته وه پيك ديت.
2 - ههرستى دهسه لآتى ياسادانان و جى بهجى كردن و دادوهرى لهيهك جودان و ههريهكه شيان سهربه خويى خوى هديه.
3 - هيج به ريرسى يان فه رمانبه ريّكى حكومهتى قوناغى كواستنهوه له دهمى ههلسوراندنى فه رمانه كهيدا تاوان ئهنجام بدات مافى پهنا پاريّزى نابيت.
بهندى بيست و پينجهم:
حكومهتى قؤناغى كواستنه وهى عيراق تهنها ئهم ئيش وكارانهى خوارهوه دهكات.
1 - دانانى نه خشهى سياسهتى دهره وهيى ونويّنه رايه تى دييلوماسى ودانوستاندن دهربارهى په يماننامه وه و ريّكه وتننامه نيّو دهوله تيه كان و موركردن وجه سپاندنيان. ههروهها دانانى نه خشهى ئابوورى دهره وديى و ريّبازى قه رزكردن.
2-دانان وجىّ بهجى كردنى سياسهتى ناسايشى نيشتمانى و دامه زراندنى هيّزى جهكدار و بهردهوام بوونيان بو متمانه كردن و پاراستن و دابين كردنى ئاسايشى سنوره كانى وولات و بهركرى كردن له عيراق.
3-دانانى نه خشهى دارايى و ده ركردنى دراو وريّكخستنى كومركه كان و ريّكخستنى سياسهتى بازركانى به سنوره كانى هه ريّمه كان و پاريّزكانى عيراقدا،ههروهها دانانى بودجهى كشتى دهولّهت و دانانى نه خشهى سياسه تى دارايى و دامه زراندنى بانكى نيوه ندى و به ريوه به ردنى.
4- ريكخستنى كارو بارى سهنك وپيوانه و دانانى نه خشهى سياسه تى كشتى كرى ى كاركردن.
5- به ريوه بردنى سامانى سروشتى عيراق كهبهشى تيكراى كهلى عيراقه بهراويزكردن له كهل حكومهت و به ريّوه به رايه تيه كانى ههريّم و پاريّزكاكاندا. وه داهاتى هاتوو لهم سامانانه له ريكَهى بودجهى كشتى يهوه بهشيوهيهكى رهوايانه دابهش دهكريّت كه لهكهل دابه شبوونى دانيشتوانى ههموو ناوجه كانى وولاّتدا هاوريّزه بيّت.ئهمهش بهرهجاوكردنى ئهو ناوجانهى كهله لايهن بثيّمى پيشووه وه بهرامالى لى ى بىّ بهش كرابوون، هوروهها جارهسهركردنى كيشهكانى ئهم ناوجانهو پيداويسته كانيان به شيوهيهكى ئيجابى و رهجاوكردنى رادهى بهرهوجاكتربوونى ناوجه جياوازه كانى وولاّتهكه.
6- ريكخستنى كاروبارى ردكه زنامهى عيّراقى وكوّجبه رى ويه نابه رى.
7- ريكخستنى سياسه تى يه يوه ندى كردن.
به ندى بيست وشه شهم:
1-ياسا كارييكراوهكان له عيّراقدا تا يوثى سى مانكى شهش ى سالى دووهه زارو جوار له كاركردندا دهميننهوه مهكهر دهقى ئهم ياسايه به پيجه وانهى ئهو ياسايهوه بى يان تا حكومهتى قؤناغى كواستنه وهى عيراق هه ليانده وهشيّنيّهوه يان دهستكار ييان دمكات.
2-ئهو ياسايانهى له لايهن دهسه لآتى ياسايى فيدراليهوه دهرجوبن له ههر ياسايه كى تركه له هدر دهسه لاتيّكى ياسايى ترهوه دهرجووبن بالأترن،ئهوهش له باريّكدا كه پيجه وانهى يمكدى بن ئهو دهقه نهبىّ كهله بركهى دووهمى بهندى پهنجاو جوارى ئهم ياسايهدا هاتووه.
3- ئهو ياساو په يرهو وفه رمان وريّنوماييانهى كه دهسه لاّتى كاتى هاويه يمانان پشت به ياساى نيّو دهولّه تى دهريانهيّناوه له بهر كارا دهميّننهوه تا ههلده وهشيّنريّنهوه يان به ياساكارييهك كه به شيوهيهكى ئوسولى ده درجِي و هيّزى ياسايى دهبىّ ده سكارى ده كرين.
بهندى بيست وحموتهم :
1- هيّزه جه كداره كانى عيّراق له يهكه كاركه رهكان و يهكه يهدهكهكان پيك ديّت ومهبه ستيش لهم هيّزانه به ركَريكردنه له عيراق.
2- به پي ى ياسايهكى فيدرالى نهبيّت ناشى هيّزكهلى جهكدارى ومليشاپيك بهيّنريّن و راسته وخو له زيرفه رمانى فه رماندهيى حكومهتى قؤناغى كواستنه وهى عيراقدا نه بن.
3-هيّزه جه كداره كانى عيراق وكهسه كانى وئهو كهسه سهربازييانهى لهوهزارهتى بهركرى يان له ههر دامه زراويّك و ريكخراويّكى سهربهو وهزارهتهدا كاردهكهن ،ناشى خويان بو هه لبزاردنه كان كانديد بكهن و پوستى پوليتكالى وهربكرن، ناشى ههلمهتى ههلبزاردنيش بو بهرزه وهندى كانديدى ديكهش ئهنجام بدهن و ناشى له كاره كانى ديكه شدا كه ريّنوماييه كانى وهزارهتى بهركَرى قهدهغهى دهكهن به شدارى بكهن ئهم ناشئ يه بزاقى ئهو كهسانهش دهكريّتهوه كه پيشتر ناوبراون وئهو بزاقانهى بهشيّوهى كه سيّتى يان ئهركدارى ئه نجام ده دهن له مافى ئهو كه سانه ناكرى كه ما فى خويانه له هه لبزار دنه كاندا دهنك بدهن.
4-دهزكاى يستخباراتى عيراق زانيارى كوده كاتهوه و ئهو ههرهشهو مه ترسيانش ههلّده سه نكَيّنيّ كه رووبه رووى ئاسايشى نيشتمانى دهبيّتهوه و ئاموزكاريش بهحكومهتى عيّراق دهدات.ئهم دهزكايه له ثيّر ركيّفى مهدهنيدا دهبيّت و دهكهويّته زيّر سانسورى دهستهى ياساكارى و بهبى ى ياسا و پره نسيبه دانييدانراوه كانى مافى مروّة كاردهكات.
5- حكومهتى قوناغى كواستنه وهى عيراق ريّز له وابهسته ييه كانى نيّو دهولهتى عيّراق دهكَريّت و دهشيانخاته بهر كار كه تايبهتن بهقه دهغه كردنى بلاوبونهوهو پهرهپيدان و بهرههم هيّنان و بهكارخستنى جهكى ئه تومى وكيميايى وبايؤلوثى وههرودها كهرهسته ومه تريال وتهكنه لوثيا و سيسته مى كه ياندن قه دهغه دمكات كه پهيوهندييان به كهشه پيكردن و دروستكردن وبهرههم هانين و بهكارخستنى ئهو جه كانه وه ههيه.
بهندى بيست وههشتهم:
1-ئه ندامانى ئه نجومه نى نيشتمانى و ئه نجومه نى سه روّكايه تى وئه نجومه نى وهزيران، به سهرهك وهزير و دادوهرانى دادكاكانيشهوه ناشى له هيج فهرمانيكى ديكهى ناو حكومهت يان دهرهوهى حكومه تدا دابمه زرين،ئه ندامانى ئه نجومه نى نيشتمانى كهببيّته ئه ندامى ئه نجومه نى سه روكايهتى يان ئه ندامى ئه نجومه نى وهزيران،ئه وا بهدهست له كار هه لكر توو له ئه نداميتى ئه نجومه نى نيشتمانى له قهلهم ده دريّت.
2-ئه وانهى له بوارى هيّزى له شكريدا كاردهكهن بههيج كلوجيّك ناشى ببنه ئه ندامى ئه نجومه نى نيشتمانى يان ببنه وهزير يان سهرهك وهزير يان ئهندامى ئه نجومه نى سهروكايهتى بهر له تيپهر بوونى ههرده مانك بهسهر دهست له كار هه لكرتنى له هيزه جه كداره كان يان بهسهر خانه نشين كردنيدا له و هيزانه.
بهندى بيست نويهم:
ههركه حكومهتى كاتيى عيّراق دهسه لآتى بهيى ى بركَهى دووى بهندى دووى ئهم ياسايه وهركَرت، دهسهلاّتى كاتى هاويه يمانى ههلّده وهشيتهوه و ئيش وكارى ئه نجومه نى فهرمانره وايه تى عيراق كوتاى پى ديّت.
دهروازهى جوارههم
دهسه لآّتى ياساكارى قوناغى كواستنه وه به ندى سى ههم
1- دهولهتى عيراق له ماوهى قوناغى كواستنهوهيدا دهسه لآتيكى ياساكارى دهبيت پى ى دهكوترين ئه نجومه نى نيشتمانى . ئهركى سه روكى ئهم دهسهلاته دارشتنى ياساكان و سانسوره له سهر ئيش وكارى دهسه لآّتى جيّبه جى كردن.
2- ياساكان بهناوى كهلى عيراقه وه دهرده جن ، ياساكان سيستهمه كان و ئهو ريّنوماييانهش پهيوهندييان بهو دوانهوه ههيه له بقرنامهى رهسميدا بلاو دهكريّنهوه وله روشى بلاوكردنه وهشيانه وه دهخرينه بهركار ئهكهر دهقى پيجه وانهى ئهوهى تيادا نه بيّت.
3-ئه نجومه نى نيشتمانى به يى ى ياساى ههلبزاردن ياساى پارتيه پوليتكاليه كان ههلده بريّردريّت، ئامانجى ياساى ههلبزاردن ئهوهشه ريزهيهك بق زنان وه دهست بينى له يهك لهسهر جوارى ئهندامانى ئه نجومه نى نيشتمانى كهمتر نهبيّت وههروههاش وهدى هيّنانى نويّنه رايه تيهكى ردوا بوّ ههموو بيكهاته كانى كوّمه لكاى عيراقى به توركمان و كلدوّ ئاشورى وئهوانى ديكه شهوه.
4-ئمكهر كرا هه لبراردنه كانى ئه نجومه نى نيشتمانى بهر له يؤثى سى ويهكى مانكى دوانزهى سالّى دوو هه زارو جوار ئه نجام بدرئ ،يان ئهو په رى له يقثى سى ويهكى ماتكى يهكى سالى دوو ههزارو پينجدا ئه نجام دهدريّت.
به ندى سى ويهكهم
1-ئه نجومه نى نيشتمانى له دوو سه دو حهفتاو پينج ئهندام پيك ديّت وئهو ياسايه دادهنيّت كه ئال وكورى نيّوان ئه ندامه كانى له كاتى دهست له كار هه لكرتن و دهست پي ههلكرتن ومردندا جارهسهر دهكا.
2- كانديد بوئه نجومه نى نيشتمانى دهبى ئهم مهرجانهى تيادا.
ادهبي هاوولاتي عيّراق بيّ وتهمهنى لهسى سال كه مترنه بيّ.
ب-نابى ئهندامى پارتى بهعسى ههلّوه شاوه بووبى و له پلهى ئهندام فيرقه يان بهرزتردا بووبى دهنا مهكَه ربه پي ى ريسا ياساييه كان ههلاً ويّردرىّ .
ج-ئهكهر له رابردوودا له پارتى به عسى ههله شاوهد ائه ندام بووبى به پلهى ئهندام كارا ئهوا لهو بارهدا دهبى پاكانه نامه يهك له پارتى بهعس ئيمزا بكاو تيايدا پاكانه لهههموو په يوهندييه كانى رابردووى بكا بهرلهوهى مافى ئهوهى ببى خوّى كانديد بكا، دهبيت ئهو سويندهش بخوا كه جى ى دى مامه له و يه يوه ندى له كهل ريكخراوه كانى پارتى بهعس نابى ،خوّ ئهكهر هاتوو له دادكادا سهلمينرا دروّى كردووه يان فروفيلى تيّدا كردووه ئه واله بارهدا كورسيه كدى له ئه نجومه نى نيشتمانى دا له دهست ده جى.
د-نابيت كارمه ندى دهزكا سهركوتكه رهكانى رابردوو بووبى يان لهجه وساندنه وهى هاوولاتيان ده ستى هه بوو بى يان به شدارى كردبيّت.
ئ -نابيّت بهشيّوهيهكى نارهوا خوّى دهولهمهند كردبيّت له سهر حيسابى نيشتمان ومولّك ومالّى كشتى.
ف-نابى به تاوانيكى ئابروو بهر سزا درا بى ودهبى به رهوشتى جاك ناسراو بيّت.
ق-دهبى بروانامهى خويندنى دوانا وهندى يان بهلانى كهمهوه بروانامهى هاوتاى دوا ناوهندى ههبيّت.
ه-نابيت له كاتى خو كانديد كردندا ئهندامى هيزه جه كداره كان بيت.
به ندى سى ودووهم:
1-ئه نجومه نى نيشتمانى پهيرهويكى ناوخويى بو خوّى دادهنيّت ،دانيشتنه كانيشى به ئاشكرايى دهبن ،مهكهر بارودوخهكه پيويست بكات بهاشكرا نهبيت، ئهويش به پي ى پهيرهوه ناوخوكهى . بهتهمهن ترين ئه ندام سه روكايهتى يهكهم كوبونه وهى ئه نجومهن دهكات.
2- ئهنجومهنى نيشتمانى له ناو ئهندامانه كانيدا سهروكيْك و دوو جيكرى سهروك بو خوى هه لده بزيريت كاميان زورينهى دهنكَ بهدهست بينى يانى ئهويان دهبى به سهروّكى ئه نجومه نى نيشتمانى وجيكرى يهكهم به پى ى زهمارهى دهنكه كان دواى سه روّك دى ودواى ئهميش جيكرى دووهم به پى ى زمارهى دهنكَه كان ديت.
سهروك بوّى ههيه دهنك له سهر ههر مهسهله يهك بدات بهلام بهر له وهى يه كسهر له سهر مهسهلهكه بدوى دهبيت به شيوهيه كى كاتى واز له سه روكايهتى دانيشتنهكه بهيّنى وئهو جا له كفت وكوّكه دا هاوبه شى بكات.
3- هدتا يروّزه يهكى ياسا له ئه نجومه نى نيشتمانيدا دووجار له دانيشتنيّكى ئاساييدا نه خويندريّته وه دهنكى لهسهر نادرى بهمهرجى خويندنه وهكان بهكهمى دوو بوثيان نيّوان بيّت ، پروزهى ياساكه دهنكى لهسهر نادريّت ئهكهر بهلانى كهمه وه جوار بوث پيشتر نه خرابيّته بهرنامهى كارى دانيشتنهكه وه.
بهندى سى وسيّيهم:
1- كوبونه وهكانى ئه نجومه نى نيشتمانى به ئاشكرا دهبيت ،كونوسى كوبونهوهكانيش تومار دهكرين و بلاويش دهكريّته وه.دهنكى ههر ئه ندامى له ئه ندامه كانى ئه نجومه نى نيشتمانى تؤمار ده كرىّ و راشده كه يه نريّت. برياره كانيش لهئه نجومه نى نيشتمانيدا بهزوّرينهى ساده وهرده كيريّن مهكهر دهقى ئهم ياسايه جيا له وه بليت.
2- پيويسته ئهنجومهنى نيشتمانى سهيرى پروزهى ئهو ياسايانه بكات كه لهئه نجومه نى وهزيرانه وه بيشنياز ده كريت به پروزهى ياساكانى بودجيتيشهوه.
3- تهنها ئه نجومه نى وهزيران بوّى هديه پروزهى بودجهى كشتى پيشكهش بكات ،ئه نجومه نى نيشتمانيش بوى ههيه ئال وكور ولهو بودجهيهدا بكات سهرجهمى برى پارهى بودجهى كشتى كهم بكاته وه وبوشى هديه بيشنياز بوئه نجومه نى وهزيران بكات كه سهرجهم برى خهرجيه كان له كاتيّكى پيويست دا زياد بكات.
4-ئه ندامانى ئه نجومه نى نيشتمانى به يى ى به يرهوى ناوخوّكه ئه نجومهن خوّى دايده نى ما فى ئه وديان هديه پروزهى ياسايى پيشنياز بكهن.
5-ناشى هيّزى جه كدارى عيراق بنيردريّته دهرهوهى عيراق بهبى يهسهند كردنى له ئه نجومه نى نيشتمانى وداواكارى ئهنجومهنى سهروكايهتى ،تهنانهت ئهكهر بهمه بهستى بهركرى كردنيش بيّت درى دهست دريزيه كى دهرهكى.
6- كارى سانسورى كه ئه نجومه نى نيشتمانى و ليزنه كانى پيادهى دهكهن ئهو مافه شى تيادايه كه به رپرسه جيّبه جى كهرهكان وه بهر پرسيار بدهن، به ئه ندامانى ئه نجومهنى سهروكايهتى و ئه نجومه نى وهزيران و سهرهك وهزير وههر بهر پرسيّكى ديكه بهرپرستيتى كهمتر هدبيّت له دهسته لاّتى جى به جى كردن .ئه مه ما فى لييجينهوه وداواكردنى زانيارى وههرودها دهركردنى فه رمان بوّئه وانه تا له به ردهميدا ئاماده بين ده كريّته وه.
به ندى سى و جوارهم :
ئه ندامانى ئه نجومه نى نيشتمانى پهنا پاريزى هديه بهرامبهر بهو قسانهى كه له دانيشتنه كانى ئه نجومه ندا دهيكات ئهندام لهو بارهيهوه تووشى دادكايى كردن نابى له بهردهم دادكاكاندا .ناشى لهماوهى دانيشتنه كانى ئهنجومه نى نيشتمانيدا دهستكير بكرى مهكهر له باريكدا ئهم ئهندامه بهتاوانيّك كوناهبار بكريّت وئه نجومه نى نيشتمانى ئهوهى پهسهند كردبيّت پهنا پاريزيه كهى ليّ دابمالرى يان ئهكهر له تاوانيّكدا بهسهر تاوانهكهوه به جاو بينرا بيّت.
دهروازهى پينجهم
دهسه لآتى جى بهجى كردن قوناغى كواستنهوه بهندى سى ويينجهم :
دهسه لآّتى جى بهجى كردن له قوناغى كواستنه وهدا له ئه نجومه نى سهروكايهتى وئه نجومه نى وهزيران و سهرهك وهزير پيك ديّت.
به ندى سى و شه شهم:
1-ئه نجومه نى نيشتمانى سه روكيّك بو دهولهت و دوو جيكيريشى بو هه لده بزيّرى وئه نجومه نى سه روكايه تى لهمانه پيك ديت. ئهركى ئهم ئهنجومهنه ئهوهيه سهروهرى عيراق بنويّنى وسهريه رشتى كاروبارى بالأى وولات بكات.
هه لبزاردنى ئه نجومه نى سه روكايهتى بهيهك ليست و به زورينهى دوو له سهر سى ى دهنكى ئه ندامه كان ته واو دهبى .
ئه نجومه نى نيشتمانى دهسه لآتى لادانى ههر ئه ندامى له ئه ندامه كانى ئه نجومه نى سه روكايهتى هديه به نورينهى سى لهسهر جوارى دهنكى ئهندامه كانى ئهكهر هاتوو ليوهشاوهيى نهبيّت يان كهرامهتى نهبيّت .له باريّكيشدا ئهكهر ئه نجومه نى سه روكايهتى بو شايى تيكهوت ئهوا لهو بارهدا ئه نجومه نى نيشتمانى به نقرينهى دوو له سهر سى ى دهنكه كانى ئه نداميّكى جيكره وه ههلّده بثيّريّت بو پركردنه وهى ئهو بوشاييه.
2-مهرجه ئه ندامانى سه رؤكايهتى ههمان ئهو مه رجانه يان تيادا بيت كه تايبهتن بهئه ندامانى ئه نجومه نى نيشتمانى ،به رهجا وكردنى ئهمانهى خواره وه:
ا-دهبي بهلانى كهمهوه تهمهنيان جل سال بيّت.
ب-خاوهنى ناوبانكى باش بن وكهرامهتيان ههبيت وراست و دروست بن.
ج-دهبيت بهلانى كهمهوه بهدهسال بهر له رووخانى پارتى بهعس لهو پارتيه كشابيتهوه ئهكهر لهو پارتيه ههلوهشاوهيهدا ئهندام بووبي.
د- له سه ركور تكردنى رايه رينه كمى 1991 دا و لهئه نفالدا هاوبه شى نه كردبيّت وتاوانى دهرهدق بهكهلى عيراق ئه نجام نه دابيت.
3- ئه نجومه نى سهروكايه تى برياره كانى به كوى دهنك دهدريّت و ناشى ئهندامه كانى نويّنهر له جياتى خويان دابنين.
به ندى سى وحهوتهم:
ئه نجومه نى سهروكايهتى دهتوانيت ههر ياساكاريهك رابكرى كه ئهنجومه نى نيشتمانى دهرى دههينيّت .بهمه رجى له ماوهى پازده يوزدا بيّت ،لهو يقره وهى كه سه روكى ئه نجومه نى نيشتمانى ، به ئه نجومه نى سهروكايهتى رادهكهيهنيّت كهئهو ياساكاريه بريارى لهسهر دراوه ،لهكاتى راكرتندا ياساكارييهكه دهنيّر دريّته وه بق ئه نجومه نى نيشتمانى كه ئهميش بوّى ههيه سهر له نوى بريار لهسهر ياساكاريهكه بدات به زورينهى دوو له سهر سى كه راكرتنى بو نيه له ماوه يه كدا له سى بور تييه رنه كات.
بهندى سى وههشتهم:
1-ئه نجومه نى سه روكايهتى بهكوى دهنك سهرهك وهزير ناوزهد دوكات و لهسهر راسپاردهى سهرهك وهزير ئهندامانى ئهنجومهنى وهزيران ناوزهد دهكات پاشان سهرهك وهزير وئه نجومه نى وهزيران بهر لهوهى وهك حكومهت دهست به كار بن ههول دهدهن متمانه له ئه نجومه نى نيشتمانى بهزورينهى إههاى دهنكه كان وهربكرن.ئه نجومه نى سهروكايهتى بؤى ههيه لهماودى دوو ههفتهدا لهسهر پاليوراويّك بو پوستى سهرهك وهزير پيك بين جا ئهكهر لهوهدا سهر نهكهوت ئهوا بهر پرسيّتى ناوزهد كردنى سهرهك وهزير دهدريّته ئه نجومه نى نيشتمانى، لهم بارهدا لهسهر ئهنجومهنى نيشتمانى پيويسته ناوزهد كردنى سهرهك وهزير به زورينهى دوو له سهر سى ى دهنكى ئه ندامه كانى پهسهند بكات .خو ئهكهر هاتوو سهرهك وهزير نه يتوانى لهماوهى مانكيكدا ئهنجومه نى وهزيرانه كهى پيك بهينى ئهوا لهم بارهدا ئه نجومه نى سه رؤكايهتى سهرهك وهزيريّكى دى ناوزهد دهكات.
2- توانسته كانى سهرهك وهزير پيويسته ههمان ئهو توانيستانه بن كه بؤ ئه ندامانى ئه نجومه نى سهروكايهتى بيّويستن، ئهوهنه بى كه تهمه نى سهرهك وهزير دهبى له كاتى وهركرتنى پؤسته كه يدا له سى وپينج سال كهمتر نه بى .
به ندى سى ونويهم:
1- به رهزامه ندى ئه نجومه نى سه روكايهتى،ئه نجومه نى وهزيران نوينهران ديار دهكات بؤ ئه وهى بكهونه دانوستاندن لهسهر بهستنى بهليننامهو ريّكه وتننامهى نيّو دهولهتى . ئهنجومه نى سه روّكايه تيش راده سپير درى ياسايهك له ئه نجومه نى نيشتمانى دهربجيّت بوّيه سه ندكردنى ئهم به ليننامهو ريّكه وتننامانه.
2- ئه نجومه نى سه رؤكايه تى تهنها له بؤنه ته شريفاتى وئاهه نكه كاندا سه كردايه تى بالأى هيزه جه كداره كانى عيراق دهكات و دهسهلآّتى سهركردايهتى نابيت، مافى ناكاداربوون وپرسياركردن وراويزكاريى هديه .سه ركردايهتى دروست له كاروبارى له شكريدا به پي ى كرده كان له سهرهك وهزيره وه دهست پيده كات.ئينجا وهزيرى بهركرى ، ئينجا بو بازنه يهك له دوا يهكهكانى سهركردايهتى له شكريى هيزه جهكداره كان.
3- ئه نجومه نى سه روكايهتى وهك له دهروازهى شهشهمدا بهتيّرو تهسهلى باسكراوه، لهسهر راسپاردهى ئه نجومه نى بالأى دادوه رى سه رؤك وئه ندامانى دادكاى بالأ دادهمه زرينيت.
4-ئه نجومه نى وهزيران به ريّوبهرى كشتى دهزكاى يستخباراتى كشتى دادهمه زريّنيّت وههروهها كهوره ئه فسه رانى هيّزه جه كداره كانى عيراقيش له پلهى(عهميد) بهسهرهوه دادهمه زريّني ئهم دامه زراندنانه ش دهبيّت ئه نجومه نى نيشتمانى به زورينهى سادهى ئه ندامه ئاماده بووه كانى پهسه ندى بكهن.
بهندى جِل ههم:
1- سهرهك وهزير و وهزيره كانيش له به ردهم ئهنجومهنى نيشتمانيدا بهپرسيار دهبن ،ئهم ئه نجومه نه مافى ئهودى ههيه متمانه له سهرهك وهزير و وهزيره كانيش ج به تاك يان به كومهل بكيّشيتهوه.له باريّكيشدا كه متمانه له سهرهك وهزير بكيّشريّتهوه ئهوه لهو بارهدا ههموو وهزارهتهكه ههلّده وهشيّته وهو ئهم بركَهى دووهمهى بهندى جل دهخريّته كار.
2- له كاتى دهنكداندا ئهكهر متمانه بهههموو وهزيره كان نهدرا ئهوا لهو بارهدا سهرهك وهزير و وهزيره كان له يؤستى خويان بق رايه راندنى كاره كانيان بق ماوهيهك له سى بوث نه ترازئ تا ئه نجومه نيّكى نوى ى وهزيران بهپي ى بهندى سى وههشتهمى ئهم ياسايه پيك دههينريّت.
بهندى جِل ويهكهم:
سارهك وهزير بهرپرسياريتى بوزانهى خوّى له بهريّوه بردنى حكومهتدا بهجى ديّنى، بؤيشى هديه به إهزامه ندى زورينهى سادهى ئه نجومه نى نيشتمانى، دهست له كاركيّشانهوه به وهزيره كان بكات. ئه نجومه نى سه روكايه تيش دهتوانى لهسهر راسپاردهى دهستهى نه زاههتى كشتى و دواى رهجاوكردنى جى بهجى كردنى ياسايى كه ئه ندامى له ئه نجومه نى وهزيران بكورى سا وهزيرى بكريّته وه يان خودى سهرهك وهزير .
بهندى جل ودووهم:
ئه نجومه نى وهزيران پهيرهويّكى ناوخو بو ئيش وكارى خوّى دادهنى ،سيستهم و رينومايى پيويستيش بقّ بهكار خستنى ياساكان دهردهكا .ههرودها بوى ههيه پروزهى ياساييش پيشنياز بكات وبيخاته بهردهم ئه نجومه نى نيشتمانى ،هدر وهزاره تيكيش به بى ى پسپورى خوّى بوّى ههيه بريكار ونويّنهر وفه رماننبه رانى پله تايبهته كانى خوى دهست نيشان بكا جا پاش رهزامه ندى ئهنجومهنى وهزيران لهسهر ئهو ناوانه ئهوجا به رز دهكرينه وه بو ئه نجومه نى سه روكايهتى بو پهسهند كردنى، برياره كانى ئه نجومه نى وهزيران ههمووى بهزورينهى سادهى ئهندامه ئاماده بووه كانى دهدريّن.
دهروازهى شه شهم
دهسه لآّتى دادوه ريى فيدرالى به ندى جل و سيّيهم:
1-دادوهرى سهربه خويه، بههيج شيوهيهك له لايهن دهسه لآتى جى بهجى كردنهوه به وهزارهتى داديشه وه بهريّوه نابردرى تهنيا دادوه ريى دهسهلآتى تهواوى هديه بريارى بى تاوانيى تومه تبار يان كوناهباركردنى بدات به پى ى ياساو به بى دهست تيّوه ردانى دهسه لآتى ياساكارى وجى بهجى كردن .
2- ئهو دادوه رانهى تا بوثى يهكى مانكى حدوتى سالى دور هه زارو جوار له سه ركارن له يؤسته كانى خوياندا دهميننه وه مه كهر به پى ى ئهم ياسايه دهستيان لى ههلبكيرى.
3- ئه نجومه نى نيشتمانى بودجهيه كى سه ربه خو و پربه پيست بو دادوه ريى دادهنيّت.
4-دادكاى فيدرالى سهيرى ئهو مهسهلانه دهكات كه له به ركارخستنى ياسا فيدراليه كانهوه سهر ههلدهدهن ،تهنها حكومهتى فيدرالى فرمانى دامه زراندنى ئهو جوره دادكايانه دهكريّته ئهستوّ لهمهو دواش دامه زراندنى ئهم دادكايانه لههه ريّمه كاندا به راويزكردن لهكهل سهروكه كانى ئه نجومه نه دادوه ريه كانى هه ريّمه كاندا دهبيّت .دامهزراندنى دادوهرانيش بؤ ئهو دادكايانه ،يان كواستنهوهى دادوهر بو ئهو دادكايانه بهپلهى يهكهم بوّئهو دادوه رانه دهبيّت كه دانيشتووى ههريّمهكهن.
بهندى جل وجوار:
1-دادكايهك له عيراق بهپى ى ياسا بيّك دههينريّت وناو دهنرى دادكاى بالآى فيدرالى.
2-ئيش وكارو دادكاى بالأى فيدرالى ئه مانهن:
1- ئيش وكارى داوا ياساييه كانى نيوان حكومهتى فيدرالى كواستنه وهيى و حكومهتى ههريّمه كان و به ريّوبه رايه تى پاريزكاكان و شاره وانيه كان وبه ريّوبه رايه تيه خوجييه كان.
ب- ئيش وكارى داواى ياسايى داواكهريك يان لهسهر داوايهكى ياسايى له دادكايه كى ديكهوه بؤى ناردرابيت سابارهت به داوايهك لهسهر ئهوه بهرزكرابيتهوه كه ياسايهك يان پهيرهويكى يان جهند رينوماييهكى له حكومهتى فيدراليهوه يان له حكومهته ههريّميه كانهوه يان له بهريّوبه رايهتى پاريّزكاكانهوه يان له شاره وانى و به ريّوبه رايهتيه خوّجييه كانهوه دهرجووبن ولهكهل ئهم ياسايه دا ريّك نهكه وتبن.
ج-ئيش وكارى تيّهه لجونه وهى مهزهندهيى دادكاى بالا فيدرالى بهياسايهكى فيدرالى ديار دهكريّت.
3- ئهكهر دادكاى بالآى فيدرالى بريار له سهر ئهوه بدات كه ياسايهك يان پهيرهويّك يان ريّنوماييهك يان بهجى كهياندنيكى تانه ليدراو له كهل ئهم ياسايهدا ريّك ناكهوى ئهوا لهو بارهدا به ههلّوه شاوه له قهلّهم دهدرى.
4-دادكاى بالآى فيدرالى په يرهويّك سه بارهت به جى بهجى كردنى پيويست به بهرزكردنه وهى داواى ياسايى و ريكه دان به پاريّزهران كه له بهردهميدا ئاماده بن بهركرى خويان بكهن .ههموو برياره كانيشى بهزورينهيه كى ساده دهرده هينى ئهو بأيارانه نهبيّت كه داوا ياساكانيان دهقى بأكدى دووى بهندى جل وجوار ده يانكريّته وه كهپيويسته بهزورينهى دوو لهسهر سى بدريّن ووابهستهش دهبيّت و دهسه لاتى أههاى بهكار خستنى بأياره كانيشى هديه ودهسه لآتى دهرهينانى بأيارى ئهوهشى هديه كه سزاى ئهوانه بدا سوكايهتى به دادكا دمكهن وه ههموو هه لويّستيّكيش وهركرى كهلهم ئاكامه ديّته كايه.
5-دادكاى بالآى فيدرالى له نو ئه ندام پيك ديّت ، ئهنجومهنى بالآى دادوه ريى له يشدا وبه راويّر له كهل ئه نجومه نه كانى هه ريمه كاندا جهند كهسى ديار دهكات كه له ههرده تا بيست وحهوت كهس كهمتر نه بن بؤ
يركردنه وهى بؤشاييه كانى ئهو دادكايه پاشان بهههمان ريكا سى ئهندام بوّ ههر جيّيهك له وبو شاييانه كه له وانه يه له ئايندهدا بههوى مردن يان دهست له كار كيشانهوه يان تهريك كردنهوه رووبدهن دهست نيشان دمكات ئه نجومه نى سه رؤكايهتى ئهندامانى ئهم دادكايه دادهمه زريّنيت و يهكيكيان بؤ سه روكايهتى دادكاكه ناوزهد دهكات .
له باريّكيشدا ههر دامه زراندنى ردت بكريّته وه ئهوه لهو بارهدا ئه نجومه نى بالآى دادوه رى پوستيّكى نوى لهسى كهس كانديد دهكات.
بهندى جِل وپينجهم:
ئه نجومه نى بالأى دادوه رى دادهمه زريّت ، يؤلى ئه نجومه نى دادوهرى دهكيرى ،ئه نجومه نى بالأى دادوه رى سهريه رشتى دادوهريى فيدرالى دهكات و بهريّوبه رايهتى بودجهى ئهنجومهن دهكات. ئهم ئه نجومه نه لهسه روّكى دادكاى بالآى فيدرالى وسه رؤك وجيكرانى سهروّكى دادكاى تهميزى فيدرالى و سه روّكه كانى دادكاكانى تيّهه لجونه وهى فيدرالى وسه روّك وههردوو جيكرى سه روّكى ههريهكه له دادكاكانى تهمييزى هه ريّمه كان پيك ديت. سهروكى دادكاى بالآى فيدرالى سهروكايهتى ئهنجومهنى بالأى دادوه ريى دهكات .له باريكيشداديار نه بيّت ئهواسه روّكى دادكاى ته مييزى فيدرالى سه روكايه تى ئه نجومه نهكه ده كات.
به ندى جِل وشه شهم:
1-دهركاى دادوه ريى فيدرالى دادكاكانى دهرهوهى ههريمى كوردستان دهكريته خوّى به ههموو دادكاكانى يلهى يهكهم ودادكاى تاوان ى تايبهت و دادكاكانى تيّهه لجونه وهو دادكاى تهمييزيشهوه كه ئهوهى دواييان دواترين پله كانى دادكاكانه، ئهوانهى لى دهرجى كه دوقى ماددهى(جل وجوارههمى) ئهم ياسايه دهيانكريته وه،دهشبى دادكاى فيدرالى زياترى ديكهش به ياساكه دابمه زريّن دادوه رانى ئهم دادكايانه له لايهن ئه نجومه نى بالآى دادوهرى دادكاكانه يهوه دادهمه زرين ئهم ياسايه مدرجه كانى شايستهيى پيويست بو دامهزراندني دادوهران دهپاريّزي كه ياسا دياريان دهكات،
2- برياره كانى دادكًا هه ريّميه كان و خوجييه كان ،بهدادكاكانى ههريّمى كوردستانيشهوه به بنبر له قهلهم دهدريّن، بهلام ئه كهر پيجه وانه بن له كهل ئهم ياسايهيان له كهل ههر ياسايهكى فيدرالى ئهوه لهو بارهدا دهكهيّته بهر پيدا جونهى دادوهريى فيدرالى. جى بهجى كردنى ئهم پيدا جونهوهيهش بهياسا ديار دهكرى.
بهندى جل وحهوتهم:
دادوهر يان ئهندامى ئهنجومه نى بالأى دادوهرى ناشى له كاربخريّت مهكهر بهتاوانيكى ئابروبهر يان به كه ندهلى ئيدانه كرابى يان تووشى كهنه فتييهكى بهرده وام بووبى .له كار خستنيش له سهر راسپاردهى ئه نجومه نى بالآى دادوه رى و به بريارى ئه نجومه نى وهزيران وبه رهزامه ندى ئه نجومه نى سه روكايه تى ئه نجام
دهدريّن. له كار خستن هدر بهده رجوونى ئهم رهزامه نديه ده خريّته بهر كار.ئهو دادوه رهى ئهو تؤمه تانهى له سهر بى كه له سهرهوه باس كراون له كارى دادوه رى خوى ده خرى تا ئهو كاتهى مهسه له كهى يه كلايى ده كريّته وه كه بههوى ئهمانهى لهم بهندهدا ئاماره يان پيكرا لى ى بوويداوه موجهى دادوهر ناشى كهم بكريتهوه يان رابكيريت، نه يدريّتى لهماوهى خزمه تيدا ، سا بهههر هويهكهوه ده بىّ ببى.
دهروازهى حهوتهم
دادكاى تايبه تمهند وكوميسيّونه نيشتمانيه كان به ندى جل وهه شتهم:
1- ياساى دامه زراندنى دادكاى تاوانيى تايبه تمهند كه له يؤثى دهى مانكى دوانزهى سانى دووهه زارو سى دا دهرجوو به يهسه ندكراو لهقهلهم ده درى،ئهو ياسايه پسيؤرى، وجى بهجى كردنه كانى تهنها سيفه تى خودى ئهو دادكايه ديارى دهكات بهمه رجيّك له كهل ناوه رؤكى ئهم ياسايهدا ناكوك نه بيّت.
2-هيج دادكايه كى ترئه و پسپورييدى نى يه سهيرى ئهو مهسهلانه بكات كه ئهركى خودى دادكاى تاوان ى تايبه تمهنده تهنها هينده نه بى كه دهقه كدى له ياساى دامه زراندنى دادكاى تاوانى تايبه تمهندا هاتووه.
3-دادوه رانى دادكاى تاوانى تايبه تمهند بهپى ى ئهو دهقانه دادهمه زريّن كه له ياساى دامه زراندنهكه يدا هاتووه.
به ندى جل ونؤيهم:
1-دامه زراندنى كوميسيونه نيشتمانيه كانى وهك كوميسيونى نيشتمانى كهرامهتى كشتى وكوميسيّونى بالآى نيشتمانى بو بنه بركردنى بهعس ئهمانه بهيهسه ندكراو دهرميّردريّن.ههروهها ئهو كوّميسيّونانه ش كهدواى بهكار خستنى ئهم ياسايهش دامه زراون بهيهسهندكراو دهرميّرين .ئهندامانى ئهم كوموميسيّونه نيشتمانيانهش له دواى بهركار خستنى ئهم ياسايه لهسهر كارى خويان بهردهوام دهبن بهرهجاوكردنى ئه وهى له بهندى يهنجاويه كدا هاتووه.
2-ئه ندامانى كوميسيّونه نيشتمانيه كان ، به پى ى ياساكان داده مه زريّن.
به ندى يه نجايهم:
حكومهتى كواستنهوهى عيّراق كوميسيّونيكى نيشتمانى بو مافى مروّة دادهمه زريّنيّت بهمه بهستى بهركارخستنى بهليّنه كانى تايبهت به ماف كهلهم ياسايهدا بوون كراونهتهوه.ههروههاش بقّ مه به ستى سه يركردنى ئهو سكالايانهى پهيوهندييان بهپيشيلكردنى مافى مروّقه وه هديه .ئهم كوميسيّونه به پي ى
پره نسييه كانى پاريس ساز دهدرى كه نهتهوه يهككرتوه كان دهريهيّناوه وتايبهته به بهرپرسياريّتى دهزكا نيشتمانيه كانه وه .ئهم كوميسيّونه نوفيسيّك دهكريّته خوّى بو ليبيّجينه وه له سكالاً و شكاته كان .ئهم نؤفيسه تواناى ئهوهى هديه بهدهست ييّشخه رى خوّى يان به بى ى سكالاً نامه يهك كهبوّى بهرز ده كريّته وه له و قسهو باسانه بكوليّته وه كه كوايا رهفتاره كانى دهسه لأته حكوميه كان بهناههق ئه نجام دهدريّن و له كهل ياسادا ريّك ناكهون.
بهندى په نجاو يهكهم:
هيج ئه نداميّك له ئه ندامانى دادكاى تايبه تمهند يان هيج ئهنداميّك له ئه ندامانى ههر كوميسيّونى ، حكومه تى فيدرالى پيكبهيّنيّت ناشىّ بخريّته سمر فه رمانه كان له دامه زراوه كانى حكومه تدا يان له دهره وهيدا بههيج سيفه تيّك.
ئهم قه دهغه كردنه ش بى سنوره ج له دهسه لآتى جى بهجى كردن يان له دهسه لآتى ياساكارى يان له دهسه لآّتى دادوه ريى حكومهتى قوناغى كواستنهوهى عيراقدا،ههموو دهكريّتهوه .بهلام دهشى ئهندامانى دادكاى تايبه تمهند كارى خويان له دامه زراوه كانى ديكهدا ههليه سيرن لهو ماوهيه دا كه له دادكاى ناو براو كاردهكهن.
دهروازهى ههشتهم
ههريّم وپاريّزكا وشارهوانى وكوميسيّونه خوجيّيه كان بهندى پهنجاو دووهم:
پهيكهرى سيسته مى فيدرالى له عيراقدا به جوريّك پيكهاتووه، نايهليت دهسهلات ههمووى له حكومه تى نيدراليدا جر ببيّتهوه .ئهو جر بونه وهيهى كه ريّكاى ئاسان كرد حوكمى سهركوت كردن وجه وساندنه وه له ثيّر دهوارى يثيّمى پيشوودا دهيان سالّ سهرومر دريّزه بكيّشىّ. ئهم سيستهمه دنهى بهر پرسه خوجيييه كان دهدات له ههموو ههريّم و پاريّزكايه كدا كه دهسه لآتى خوّجيّيى بهريّوه بهرن و عيّراقيّكى يه ككرتووى وههاش دهره خسيّنى كه هاوولاتى به شيّوهيهكى كارا له كاروبارى حوكمدا به شدارى بكهن مافه كانيشى بؤ دابين دهكهن و له دهست بهسهريش ئازادى دهكهن.
بهندى په نجاو سيّيهم:
1- دان به حكومهتى ههريّمى كوردستاندا دهنريّت وهك حكومهتى رهسمى ئهو ناوجانهى كه له روثى نؤزدهى مانكى سى ى سالى دووهه زارو سى دائهو حكومهته به ريّوهى دهبردن ودهكهونه پايزكاكانى دهوك وههولير وسليمانى وكهركوك ودياله ونهينهوا ناوى( حكومهتى ههريّمى كوردستان) كهلهم ياسايه دا هاتووه واتا ئه نجومه نى نيشتمانى كوردستان وئه نجومه نى وهزيرانى كوردستان و دهسه لآتى دادوه ريى له هه ريّمى كوردستاندا .
2- سنورى هه رده پاريّزكاكه له قوناغى كواستنه وهدا بهبى كَوّران دهميّنيّته وه.
3- كومه له پاريّزكايهكى دهرهوهى ههريّمى كوردستان كه له سى پاريّزكَا زياتر نهبيّت {به غدا وكهركوكى ليّده رجيت} مافى ئهوهيان ههيه ههريّم له نيّوان خوياندا پيك بهينن .
حكومهتى كاتى عيراقيش بوى ههيه ميكانيزميهت پيشنياز بكات بو پيك هيّنانى ئهم ههريّمانه بهمه رجى بخريّته بهرجاوى ئه نجومه نى نيشتمانى هالبريّردراو تا تاووتوى ى بكات و پهسه ندى بكات .بيّجكه له يهسه ندكر دنى ئه نجومه نى نيشتمانى لهسهر ياساكارى تايبهت بهييكهيّنانى ههريّمى نوّى پيويسته له رىّ ى ريفراندوّمهوه رهزامه ندى خهلكى ئهو پاريّزكايانهش وهربكيّرئ.
4- ئهم ياسايه مافه كانى بهريّوه بردن و روشنبيرى و پوليتيكالى توركومان وكلدو ئاشورى و كشت هاوولاتيانى ديكهى عيراقيش دابين دهكات.
بهندى يه نجاو جوارهم:
1- حكوموتى ههريّمى كودستان لههه لسور اندنى ئيش وكاره كانى ئيستاى خويدا بهردهوام دهبيّت بهدريّزايى قوناغى كواستنهوه،تهنها ئهوانه نهبيت كه يهيوهندييان بهو مهسهلانهوه ههيه كه دهكهونه جوارجيّوهى تايبه تمه نديّتى خودى حكومهتى فيدراليهوه ،وهك دهقيشى الهم ياسايهدا هاتووه. ئهم ئهرك وفه رمانانه ش له لايهن حكومهتى فيدراليهوه دارايى بو دابين ده كريت تا به بيّ ى جورى ههلسوراندنى كارو بهيى ى بركهى بينجهمى بهندى بيست ويينجهم. حكومهتى ههريمى كوردستان دهست بالأيى ههريمايهتى خوى بهسهر ئاسايشى و ناوخو و هيّزى پوليسدا بهدهستهوه دهميّننيّت و مافى ئهوهش دهبى {باج ومز} له ناو هه ريّمى كوردستاندا بسيّنى .
2-دهربارهى بهكار خستنى ياسا فيدراليه كان له ههريّمى كوردستاندا ،ئه نجومه نى نيشتمانى كوردستان بؤى هديه به كار خستنى هدر ياسايهك له و ياسانه له ناو ناوجهى كوردستاندا هه موار بكات ،بهلاّم ئهمه تهنها ئهو شتانه ده كريّته وه كه له دهقى بركهى شهشهمى بهندى بيست وپينجه مدا ودهقى بركهى جوارى بهندى جِل و سيّهه مى ئهم ياسايه دا نه هاتوون كه دهكهونه جوارجيّوهى ته نها ئه ركى خوبه خوى حكومه تى فيدراليه وه.
بهندى يه نجاو پينجهم:
1- ههر پاريّزكايهك له پاريّزكاكان مافى ههيه ئه نجومه نى پاريزكا پيك بهيّنيّت پاريّزكاريّك ناوزهو بكات و ئه نجومه نه كانى شارهوانيش و خوجيييش پيك بهينريّن .هيج ئهنداميكى حكومهتى ههريّم يان هيج پاريزكاريّك يا هيج ئهنداميكى ئهنجومه نى پاريزكا يا هى شارهوانى يا هى خوجييى بهدهست حكومهتى نيدرالى يان بهدهستى يهكىّ له به ريرسه كانى له كار لانادرى مهكهر له لايهن دادكايه كى يسپورهوه بهپى ى ياسا بهتاوانيك كوناهبار بكريت ههر بهو شيّوهيهش ناشى ههريّم پاريزكارى يان ئهندامى له ئهندامه كانى ئه نجومه نى پاريّزكا يا هى شارهوانى يان هى خوجيييى دووره پهريّزه بكات هيج پاريزكاريّك يان هيج
ئه نداميّكى ئه نجومه نى پاريّزكا يا هى شاره وانى يان هى خوجيّيى ناكه ويّته ثيّر ركيّفى حكومهتى فيدراليهوه تهنها هيّندهى ئهو دهست بويشتنه نه بى كه له بركهى شهشى بهندى بيست وپينجهم دا و بركهى جوارهمى بهندى جل وسيههم دا ياركراوه.
2- پاريّزكاران وئه ندامانى ئهنجومهنى پاريزكاكان كه له پؤسته كانى خوياندان وهك يوثى يهكهمى مانكى حدوتى سالى دووهه زارو جوار له جيّكاكانى خوياندا دهميّننه وه بهپى ى دهقى ياساى حوكمى خوجيييى كه له وانهيه دهربهينر نريّت تا كاتى هالبزاردنيكى نازادو دروست وتهواو كه بهپى ى ياسا ئهنجام دهدريّت، مهكهر يهكىّ له وانه خوبه خو واز له پؤسته كهى بهيّنى ،يان بهر لهو ديروكه دوره پهريّز كرا بيّت لهسهر تاوانيّكى نابرووبهر بهپي ى ئهو ياسايهى سهرهوه كه ناومان برد كاتيّكيش پاريّزكارىّ يان سهروّكى شاره وانيه كيان ئهنداميك له ئه ندامانى ئه نجومه نه كان دووره پهريز دهكريّت، ئهنجومه نى په يوهندى دار بوى ههيه ،داواكارى لهههر كه سيّكى شايستهى دانيشتووى پاريّزكا وهربكرى بهمه به ستى يركردنه ووهى ئهو ئه ندامييته.
مهرج ومه رجكارى شايستهش ههر ئهوانهن كه له بهندى سى ويهكهمدا بؤ ئه نداميتى ئه نجومه نى نيشتمانى دانراوه. ئهم پاليّوراوه نوّى يه دهبى زورينهى دهنكه كانى ئه نجومهن به دهست بيّنى تا بتوانى كورسيه جؤلّه كه پر بكاته و5.
به ندى يه نجاوشه شهم:
1-ئه نجومه نى پاريزكا باربووى حكومهتى فيدرالى دهكات له ئيش وكارى سازشدانى ئيش وكارى وهزاره تى نيدراليدا كهله پاريزكاكهدا كهوتوته كهر. پيدا جوونهوهى پلانى سالانهى وهزارهت و بودجهى كاروبارى بزاقى ناو پاريزكاكه بهشيكن لهو يارمهتيانه. دابين كردنى دارايى بوئه نجومه نه كانى پاريّزكاكان له بودجهى كشتى دهولهتهوه دهرده جى ئهم ئه نجومه نانه دهسه لآتى ئهوهشيان هديه داهاتى خويان بهسه ربه خويى له ريّكهى سه ياندنى باج ورسومه وه زياتر بكهن ههروهها له ريّكه كانى ريّكخستنى ئيشه كانى به ريّوه بردنى پاريّزكاكهو دهست پيشخهرى له پيكهوهنانى پروزهدا وجى بهجى كردنيان لهسهر ئاستى پاريّزكاكه يان بههاوبه شى له كهلّ ريكخراوه نيّو دهوله تيه كان و إيكخراوه نا حكوميه كاندا ،ههروهها ئه نجام دانى بزافى ديكه كه له كهل ياسا فيدراليه كاندا بكونجيّن.
2-ئه نجومه نى قهزاو ناحيه كان وئهنجومهنه پهيوهندداره كانى ديكهش لهئهنجام دانى ئهرك وفرمانى حكومه تى فيدراليدا يارمهتيى دهدهن .ههروهها خزمه تى كشتيش بيّشكهش دهكهن بهوهى كه پيداجونه وهى يلانه كانى وهزارهته كانى فيدرالى لهو ناوجانهدا بكهن تا دلنيابن له وهى كه بهشيوهيهكى دروست بهشى بيداويست ودام و دهزكا خوجييهكان دمكات ههروهها ديار كردنى پيداويستيه كانى بودجهى خوجيّيى له ريكاى ههنكاوه كانى جى بهجى كردنى بودجهى كشتى وكوكردنه وهى داهات و دهستهاتى كشتى و وهركرتنى باج ورسومات و پاراستنيان .ههروهها ريكخستنى جالاكيه كانى به ريّوه بردنى خوّجيّيى ودهست
ييشخه رى بقّ دامه زراندنى يرورهكهلى خوجييى بهتهنيا يان بههاوبه شى له كهل ريكخراوه نيّو دهوله تيه كان و ريكخراوه نا حكوميه كان .ههروهها ئه نجامدانى بزاقى ديكه كه له كهل ياسادا بلوئ.
3- حكومهتى فيدرالى، تا پى ى بكرى بهكردار ههندى ههنكاوى جيّبه جيكردن دهكريّته بهر تا به شيّوهيهكى به رنامه ريز دهسه لآتى زياتر بدات به به ريّوبه رايوتيه خوجيييه كان وههريّمه كان و پاريّزكاكان له مهو دوا يهكه هه ريّميه كان وبه ريّوبه رايهتى پاريّزكاكان بهحكومهتى ههريّمى كوردستانيشهوه ههمووى لهسهر بنجينهى لامه ركه زى ريّكده خرين دهسه لات به به ريّوبه رايه تيه خوجييه كان و شاره وانيه كانيش دهدريّت.
بهندى پهنجاو حهوتهم :
1- ههموو ئهو دهسه لآتانهى به حكومهتى قؤناغى كواستنه وهيه دهشى حكومهته هه ريّميه كان و پاريزكاكان سوودى ليوه ربكرن وبهكارى بيّنن ،ئهوهش تا بكريت بهخيراو دواى دامه زراندتى دام دهزكًا حكوميه لهبارهكان .
2- هه لبزاردنى ئهنجومه نى پاريزكاكان لهههموو عيراق دهكريت. هالبزاردنى ئهنجومه نى نيشتمانى كوردستانيش له ههمان كاتدا ده كريت كه هه لبزاردنى ئه نجومه نى نيشتمانى عيراق ههلده بزيّردريت ونابيت له يؤثى سى ويه كى يه كى سالى دووهه زارو پينج بترازىّ.
بهندى پهنجاوههشتهم:
1- حكومهتى كواستنه وهى عيراق بهتايبهتيش كوميسيونى بالأى جارهسهركردنى ناكوكى مولكدارى خانووبهره ولايهنى ديكهى پهيوهنديدار زور به پهله ههنكاو دهنيّن بق لا بردنى ئهو ستهمهى له رهفتاره كانى بثيّمى پيشوو هاتوونهته كورى كه له كورينى بارودوخى دانيشتوانى ناوجهكه ليكى دياريكراو بوّ نمونه وهك كهركوكدا خوّى دهنويّنى به راكواستن و دوور خستنه وهى خهلك له جيكا نشينى خويان ،ههرودها بههوّى كوّج ييكردنى زوره ملى له ناوهوه ودهرهوهى ناوجهكهدا، پاشان نيشته جى كردنى خه لكانى نامو به ناوجهكه و بيّبهش كردنى دانيشتوانى له مافى كاركردن وأاست كردنه وهى نهته وهيى .جا بق جارهسه ركردنى ئهم جهوروستهمه پيويسته لهسهر حكومهتى كواستنوهى عيراق ئهم ههنكاوانهى لاى خوارهوه بنيّت:-
1-دهربارهى دانيشتوانه راكويّزراوه كان و دوور خراوه كان وكوّج ييكراوه كان وكوّج كردووه كان بوّئه وهى كه له كهلّ ياساى كوميسيّونى بالآى جارهسه ركردنى ناكوكى مولكداريّتى خانوو بهرهشدا بكونجى ،ههروهها له كهل جى بهجى كردنى ياسايى ديكهشدا بكونجى،ييويست دهكات كه حكومهت لهماوهيهكى كونجاودا دانيشتوانه راكويزراوه كان بكه ريّنيّتهوه بوّ سهر مال ومولكى خويان خو ئه كهر ئهوهش نه كونجاو نهكرا ئهوه له و بارهدا پيويسته له سه رحكومهت بهشيوهيهكى رهوايانه قهره بويان بوّ بكاته وه.
ب-دهربارهى ئهو تاكه كهسانهى كه كوازراوهنهتهوه بو ناوجه يان زهوى نوى ى دياريكراو ئهوه پيويسته له سهر حكومهت به بى ى بهندى دهيه مى ياساى كوميسيونى بالأى جارهسه ركردنى ناكوكيه كانى مولكدارى
خانوبه ره ئهكهر توانى ئهوا سهر له نوى نيشته جيّيان بكاتهوه يان وهركَرتنى قهره بوويان له دهولهت بوّ دابين بكات ،يان زهوى نوى له دهولهت له نزيك شوينى نيشته جيبونيان لهو پاريّزكايهدا وهربكرن قهره بووى ئهرك وخهرجى هاتووجوى ئهو ناوجانه يان بو بكريته وه .
ج- دهربارهى ئهوانهى له دامه زرانى فهرمانبهرى يان له ههلى كوزهران بيبهش كراون بؤ ئهوهى ناجاريان بكهن جيكاى دانيشتنيان جى بهيّلن ولهو ههريّم وزهويانه كوّح بكهن وبروّن وئهوه پيويسته لهسهر حكومهت دنهى بوارى نوى ى كاركردن بدات تابتوانن لهو ناوجهو زهويانه دا كار بكهن.
د-دهربارهى راست كردنهوهى نهتهوهيى ،ئهوهپيويسته حكومهت ههموو ئهو بريارانه كه په يوهندييان بهم مهسهله يهوه هديه ههليان بوهشيّنيّتهوه و ريّكاش بدا بهو كه سانهى زيانيان ليّكهوتووه ،كه مافى ئهوهيان ههبيّت بريارى ناسنامهى نيشتمانى وسهر به ج نهته وهيه كن بدهن به بى فشار وزوّر ليكردن.
2- يثيّمى پيشوو فروفيّلى له سنورى به ريّوه به رايه تيه كان وشتى ديكه شدا كردووه بوّ وهدى هيّنانى ئامانجى سياسى پيويسته لهسهر سهروكايهتى و حكومهتى كواستنهوهيى عيراق راسپارده كهلى بخاته بهردهمى ئه نجومه نى نيشتمانى بقّ جاره سهر كردنى ئهو كورينه ناهه موارانه. له باريّكدا ئمكهر سه روكايه تى نه يتوانى بهكوى دهنك كومه لى راسپارده پهسهند بكات ئهوه لهو بارهدا پيويسته لهسهر ئه نجومه نى سهروكايهتى ناوبزيكه ريّكى بىّ لايهن بهكوى دهنك دابمه زريّنى بو ئهوهى لهمهسهلهكه بكوليّته وه و پيشنياره كانى خوّى بيشكهش بكات .جا له باريّكدا ئمكهر ئهنجومه نى سهروكايهتى نهيتوانى رهزامه ندى لهسهر دانانى ناوبريكهرهكه بكات ئهوه لهو بارهدا پيويسته لهسهر ئهنجومه نى سهروكايهتى داوا له سكرتييرى كشتى نهته وه يه ككرتوه كان بكات كه كهسايهتيه كى نيوده ولّه تى ناودار دابمه زرينيت ئهو ناو بزييكردنه بكات.
3- جاره سهرى كوتايى ئهو زهوييانهى ناكوكيييان لهسهره دوا دهخريّت ،لهوانهش كهركوك، تا تهواو كردنى ئهو جى به جى كردنانهى سهرهوه ،نينجا سهر زميّريى ناشكراى دانيشتوان بهشيّوهيهكى ردوا بكرى تا يوّثى يهسه ندكردن لهسهر دهستورى ههميشهيى. ئهم جارهسهر كردنه پيويسته به جورى بكرى له كهل پره نسيپه كانى دادو رهواييدا بكونجى و خواستى دانيشتوانى ئهو زهوييانه رهجاو بكريّت.
دهروازهى نويهم
قوناغى كواستنهوه
بهندى پهنجاو نؤيهم:
1- دهستورى ههميشهيى دابين كردنى متمانهى ئهوهى تيادا دهبيت كههيزه جه كداره كانى عيراق سهر لهنوّى بو توقاندن وسهركوت كردن كهلى عيراق ناخريّته كار.
2- بهرهجاوكردنى ئهوهى كه عيراق دهوله تيّكى خاوهن سهروهريى خويهتى و ئاره زووى ئه وهى هديه له كهل دهولّهته كانى ديكه دا له پاراستنى ئاشتى وئاسايش وله ناوبردنى تيروريزمدا به شدار بيّت له ماوهى قؤناغى
كواستنهوه دا لهبهر ئهوه هيّزه جهكداره كانى عيراق لهمهوداو دهبيّته هاوپشكى سهرهكى هيّزه فره نهته وهييه كان كه له عيراقدا سهركهرمى كارن له ثيّر يهك فهرماندهيى يهككرتوودا بهيى ى بريارى زماره (1511-ههزارو پينج سهدو يانزهى سالى دوو ههزارو سى) يئه نجومه نى ئاسايشى نهته وه يه ككرتوه كان وههر برياريّكى ديكهش كه لهماوهو دوا درابى تا ئهو يقزهى دهستورى ههميشهيى پهسهند ده كرى و حكومه تيكى نؤى به پيى ئهو دهستوره هه لده بزيّر دريّت.
3- ههر حكومهتى عيراق دهسه لآتى كرته دهست و بهرهجاوكردنى پيكهى عيراق وهك دهوله تيّكى خاوهن سهروهرى، ئهو جا حكومه تى كواستنهوهى ههلبزيّردراوى عيّراق دهسه لآتى ئهودى دهبيّت ريّكه وتننامهى نيّو دهوله تى وا بهسته ببه ستى ده بارهى بزاقى هيّزه فره نهته وهييه كان كه له عيراقدا سهركه رمى كارن له ثيّر فه رمانده ييهكى يه ككرتوودا به پي ى مدرجه كانى بريارى زماره(1511)ى سالى دووهه زارو سى ى ئه نجومه نى ئاسايشى نهته وه يه ككرتووهكان وه هدر برياريّكى پاشتر لهئه نجومه نى ئاسايشهوه دهرجوبى وپيوه ندى به و مهسه له يهوه هه بى.
ميج شتيّك كارناكاته سهر ئهم ياسايه وكاريش ناكاته سهر ئهو ماف و وابهسته ييانهى لهم ريّكه وتننامانه وه پهيدا دهبن وكاريش ناكات سار ئهو وابهسته ييانهى له بريارى زماره (1511) يسالى (2003)وه ديّنه دى يان مهر برياريّكى ديكهى ئه نجومه نى ئاسايش كهداواى ئهوه دهربجى وحوكمى بهسهر ئيش وكارى هيّزه فره نهته وهييه كاندا نابيت تا ئهو كاتهى ئهو ريّكه وتننامانه ده خريّنه بهركار.
به ندى شهستهم:
پيويسته ئهنجومهنى نيشتمانى بهرنوسى دهستوريى ههميشهيى عيراق بنوسيت. ئهم ئهنجومهنه ئهم بهرپرسياريّتيه بهجهندين ريّكا ئهنجام دهدات ،يهكى لهو ريكايانه هاندانى كفت وكوكردنه له سهر دهستورهكه له ريكاى كوبونهوهى ناشكراوكشتى وخولاو خول لهههموو لايهكى عيراقدا و له ريّكَاى دهزكاكانى راكه ياندنيشهوه ،پيشنياريش له هاوولاتيانى عيّراق لهكاتى نوسينهوهى دهستوره كهدا وهده كَيرى.
بههندى شهست ويهكهم :
1- پيويسته له سهر ئه نجومه نى نيشتمانى بهرنوسى دهستورى ههميشهيى بنوسيت له ماوهيه كدا كهله يوثى پانزهى مانكى ههشتى سالى دوو هه زارو پينج نه ترازيّت.
2- بهرنوسى دهستوره هه ميشه ييهكه ده خريته بهرده ستى كهلى عيراق بوّ ريفراندوميّكى كشتى تاره زامه ندى لهسهر بكهن. لهماوهى پيش ريفراندومهكهدا بهرنوسى دهستورهكه بلاوده كريّته وه و به شيوهيهكى فراوان دابه ش دهكرى بو دنه دانى كفت وكوّيه كى كَشتى له سهر ده ستورهكه له نيّوان يؤله كانى كهلدا .
3-ريفراندومى كَشتى سهردهكهوى،بهرنوسى دهستورهكهش په سهند دهكرى كاتى كه زورينهى ده نكده ران له عير اقدا رهزامه ندى له سهر دهده برن ، بهمه رجى دوو له سهر سى ى دهنكدهران لهسى پاريّزكًا يان زياتر رهتى نهكهنه و5.
4- كاتى به ريفراندوم رهزامه ندى لهسهر دهستورى ههميشهيى ده كرى،ئهو كاته هه لبزاردن بو حكومه تيكر هه ميشهيى له ماوهيه كدا جى بهجى دهكريّت كه ئهو پهرى له يوثى پانزهى مانكى دوانزهى سالى دوو ههزار وپينج نهترازى، ئهوجا حكومهته نوى يهكهكار دهكريّته دهست له ماوهيه كدا له سى ويهكى دوانزهى سالى دوو هه زار و پينج نه ترازئ.
5-ئهكهر ريفراندوم به بهرنوسى دهستورى ههميشهيى قايل نهبوو ئه وجائه نجومه نى نيشتمانى ههلده و هشينريّته وه و هه لبزاردن بو ئه نجومه نى نيشتمانى نوّى دهست پيدهكات له ماوهيه كدا ئهوپه رى له يقثى پانزهى مانكى دوانزهى سالّى دوو ههزار و پينج نه ترازىّ . ئهنجومه نى نيشتمانى وحكومهتى كواستنه وهى عيراق كهههردووكيان نويّن، كارى خويان دهكرنه دهست لهماوهيه كدا ئهوپه رى له روثى سى ويهكى مانكى دوانزهى سالى دوو ههزارو پينج نهترازى و بهپى ى ئهم ياسايهش لهسهركار بهردهوام دهبن بهلام دوا مؤلّهتهكان بوّ دارشتنى بهرنوسى دهستوره نويّيهكه لهوانهيه بكوردرى له پيناوى دانانى دهستوريكى هه ميشهيى بو ماوهيهك له ساليّك زياتر نهبى و ئهوجا ئه نجومه نى نيشتمانى نوى دووباره بهرنوسيك بقّ دهستوريّكى هه ميشهيى ديكه دهنوسيته وه.
6-ئه كهر پيويست بوو دهشى سهروّكى ئه نجومه نى نيشتمانى به رهزامه ندى نقرينهى ئهندامانى ئه نجومونى سهروكايه تى ئاكادار بكاته وه له ماوهيه كدا ئهو په رى له يوثى يهكى ههشتى سالى دوو ههزارو بينج نهترازى كه پيويستيان بهكاتى زياتره بو تهواوكردنى نوسينهوهى بهرنوسى دهستورهكه،ئهوجا ئه نجومه نى سه روكايهتى ماوهى نوسينى دهستوره كهى بوّ تهنها شهش مانك دريّز دهكاتهوه وئيدى ناشى ئهم ماوهيه جاريكى دى درير بكريّتهوه.
7-ئه كهر ئه نجومه نى نيشتمانى به داهاتنى بوثى پازدهى مانكى ههشتى سالّى دوو ههزارو پينج نوسينى به رنوسى دهستوره هه ميشهييه كهى تهواو نهكرد وداواى دريّره كردنه وهى ئهو ماوهيه شى نه كرد كه له بركهى جوارههمى بهندى شهست ويهكهمى سهرروهدا باسكراوه جا ئهو دهقى بركَهى سيّههمى بهندى شهشت و يهكهمى سه رهوه دهخاته بهركار .
بهندى شهست ودووهم :
ئهم ياسايه له بهركاردا دهميّنيّتهوه تا دهستورى ههميشهيى دهرده جيّت و حكومهتى نوى ى عيراقيش بهيى ى ئهم ياسايه پيك ديّت.